બુધવાર, 7 ઑક્ટોબર, 2026

પં. દીનદયાલ દિગ્વિજય દિગ્દર્શન-4: જાતિવાદ એક રોગ છે, હિંદુસ્થાનને હિંદુસ્થાન રહેવા દો

- આનંદ શુક્લ

ભારતમાં જ્ઞાતિ-જાતિવાદ સમાજની રગ-રગમાં ફેલાયેલો છે. તેનો ફાયદો ભૂતકાળમાં આક્રમણખોરોએ ઉઠાવ્યો હતો અને હવે સ્વતંત્રતા બાદ રાજકારણમાં સત્તા સાધકો વારંવાર ઉઠાવી રહ્યા છે. ભારતની લોકશાહીને ટોળાશાહીમાં બદલી નાખવામાં આવ્યું છે. મત સમીકરણોના આધારે મોટું ટોળું ઉભું કરીને જીતી જવું પછી ફલે તે વોટ 50 ટકાથી પણ ઓછા હોય. આ ભારતીય રાજકારણની સ્વતંત્રતા પછીની તાસિર રહી છે. આવી રીતે 50 ટકાથી ઓછા વોટથી થતી ઉમેદવારોની જીત કે કોઈ પક્ષની જીત હંમેશા ભારતમાં અલ્પમત કે લઘુમતની સરકારને જ સત્તા સોંપતી રહી છે. હા, જીતનાર સૌથી વધુ વોટ મેળવે છે. પરંતુ તેને મળેલા કુલ વોટ કુલ મતદારો કે થયેલા વોટિંગના 50 ટકાથી મોટાભાગે ઓછા જ હોય છે. આ લોકશાહીને વધુ મજબૂત અને તાર્કિક બનાવનારી સ્થિતિ નથી. વોટ જોડવા જેવી રીતે જાતિવાદ ચલાવાય છે, તેવી રીતે વોટ તોડવા માટે મત સમીકરણોને ધ્યાનમાં રાખીને ઉમેદવારો પણ ઉભા રાખવામાં આવે છે. 


ભારતમાં જાતિગત વસ્તીગણતરી એટલે કે કાસ્ટ સેન્સસ ચાલી રહ્યો છે અને તેના આંકડા સંભવત 2027ના મધ્ય સુધીમાં દેશ-દુનિયાની સામે હશે. 1931 બાદ બીજીવાર કાસ્ટ સેન્સસ થઈ રહ્યો છે. 1931માં આઝાદી પહેલા અને હવે આઝાદી બાદ જાતિગત વસ્તીગણતરી થઈ રહી છે. આ દરમિયાન ઘણાં ઉત્તરપ્રદેશ, ગુજરાતથી માંડીને મોટાં રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. તેમાં જાતિવાદી રાજકારણનો લિટમસ ટેસ્ટ પણ થવાનો છે અને આ ચૂંટણીઓ હિંદુત્વવાદી રાજનીતિ માટે એક અગ્નિપરીક્ષા હશે. આની ફાઈનલ 2029ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં યોજાશે. 


વસ્તી આધારે અનામત આપવાની માગણી કરીને 50 ટકા મહત્તમ અનામતની સુપ્રીમ કોર્ટે બાંધેલી મર્યાદાથી વધુ અનામત આપવાની માગણી પણ વિવિધ રાજકીય પક્ષો કરી રહ્યા છે. 

પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે જાતિવાદને રોગ ગણાવ્યો હતો અને તેમણે આના સંદર્ભે સ્પષ્ટ મત કર્યો હતો કે જાતિના આધારે રાજનીતિ યોગ્ય નથી. દુર્ભાગ્યે સ્વતંત્રતા પછી રાજનીતિમાં જાતિવાદનો ઉપયોગ બેફામપણે શરૂ થઈ ચુક્યો હતો. રાજકીય પક્ષોએ જાતિઆધારે વોટ માંગવાનું શરૂ કર્યું હતું અને આવી રાજકીય વૃત્તિ-પ્રવૃત્તિ, રાજકીય કુરીતિ સુધી વિસ્તરી છે. 


એક તરફ 1980ના દાયકામાં વસ્તી નિયંત્રણ માટે કુટુંબ નિયોજનના કાર્યક્રમો સરકારોએ ચલાવ્યા. જેમાં ખાસ કરીને હિંદુ સમુદાય અને તેમાં પણ હિંદુઓની જનરલ કેટેગરીમાં આવતી જાતિઓમાં તેનો સૌથી વધુ પ્રસાર થયો. તેની અસર 1981થી માંડીને 2011 સુધીના સેન્સસમાં જોવા મળી છે. કોરોનાના કારણે 2021નો સેન્સસ થઈ શક્યો નહીં અને હવે હા-ના કરતાં કરતાં વિપક્ષના દબાણ હેઠળ 1931 બાદ આપણા દેશમાં પહેલીવાર જાતિગત વસ્તીગણતરી થઈ રહી છે. 


પં. દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે વર્ષો પહેલા દેશના લોકો અને રાજકીય પક્ષોના નીતિ-નિર્ધારકોને સાવધ કર્યા હતા કે જાતિ અને સંપ્રદાયના વિચાર પણ ઉમેદાવારોની પસંદગીને ખરાબ રીતે પ્રભાવિત કરે છે. કોંગ્રેસ તો આ કીચડમાં સંપૂર્ણપણે ફસાયેલી છે, પરંતુ વિરોધી દળોના પાલવ પણ સંપૂર્ણપણે સાફ નથી. (પૃષ્ઠ-59, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


આનું કારણ સમજાવતા એકાત્મ માનવવાદના પ્રણેતા પં. દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે કહ્યુ હતુ કે પક્ષોનું વ્યાપક ન હોવું અને સુદ્રઢ સંગઠનાત્મક માળખાનો અભાવ પણ આનું કારણ છે. પરંતુ જાતિવાદની માત્ર ટીકા કરતાથી કામ નહીં ચાલે, જે માત્ર આમ કરે છે, તેઓ ખરેખર તેને વધારવામાં જ વધારે મદદગાર થયા છે.  (પૃષ્ઠ-59, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


જાતિવાદ ભારતીય સમાજની હકીકત છે અને તેને કોઈ અવગણી શકે તેમ નથી. આને લઈને પં. દીનદયાલે કહ્યુ હતુ કે ભારતમાં દરેક વ્યક્તિ કોઈને કોઈ જાતિનું અંગ છે. માટે બીજા પક્ષો પર જાતિવાદ અને સંકુચિતતાના આરોપ લગાવવાથી અજાણતા જ દેશમાં આ ભાવનને પરોક્ષપણે વધુ બળ મળે છે. (પૃષ્ઠ-59, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


જાતિવાદનો સહારો લઈને મત માગનારાઓની ચૂંટણીમાં હારની ઘટનાને ટાંકીને તેમણે કહ્યુ હતુ કે અનુભવ પણ એ જણાવે છે કે જે ઉમેદાવરોએ જાતિવાદનો સહારો લઈને મતોની ભીખ માંગી, તે ખરાબ રીતે પરાજિત થયા, કારણ કે બીજી જાતિના મતદાતાઓમાં આની વિરુદ્ધ વ્યાપક પ્રતિક્રિયા થઈ અને તે તેમની વિરુદ્ધ થઈ ગયા. (પૃષ્ઠ-59, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે ઉમેદવારોની પસંદગીને લઈને પોતાનો સ્પષ્ટ મત રજૂ કરતા કહ્યુ હતુ કે ઉમેદવાર નક્કી કરતી વખતે જાતિવાદનું આ ભૂત રાજકીય પક્ષોને ઘણું અસર કરે છે. પરંતુ જો ઉમેદવારમાં અન્ય તમામ યોગ્યતા વિદ્યમાન છે, તો હું એ વાતની ચિંતા કરવાને જરૂરી સમજતો નથી કે ઉમેદવાર કઈ જાતિ વિશેષનો છે. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક 59-60, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


ડૉ. રામમનોહર લોહિયા એક દિગ્ગજ સમાજવાદી નેતા હતા અને તેમને એક ચૂંટણીમાં પોતાનો મતવિસ્તાર એટલા માટે બદલવો પડયો હતો, કારણ કે ત્યાં તેમની જ્ઞાતિના મતદાતાઓની સંખ્યા ઓછી હતી. ડૉ. લોહિયા ખુદ જાતિવાદમાં માનતા ન હતા. તેની સાથે તેઓ પછાત વર્ગ અને જાતિઓના લોકો માટે 60 ટકા બેઠકો સુરક્ષિત કરવાની માગણી પણ કરતા હતા. પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે આને ટાંકતા કહ્યુ હતુ કે ભારતમાં તે (ઉમેદવાર) જાતિ વગરનો વ્યક્તિ હોઈ શકે નહીં. પરંતુ જો પરિસ્થિતિ ત્યાં સુધી વણસે છે કે ડૉ. રામમનોહર લોહિયા જેવા વ્યક્તિને ચૂંટણીના મેદાનમાંથી એટલા માટે હટવું પડે કે તે સંબંધિત મતવિસ્તારમાં રહેતા મતદાતાઓની બહુમતી જેટલા નથી, તો આ ગંભીર વાત હશે. (પૃષ્ઠ-60, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે આનું નિરાકરણ કરવાનો ઉપાય આપતા એમ પણ કહ્યુ કે પક્ષના સંગઠનને મજબૂત બનાવવામાં આવે, ન કે જાતિના આધારે મતદાતાઓને અપીલ કરવામાં આવે, જેવું કે સોશયલિસ્ટ નેતા ડૉ. લોહિયા પછાત વર્ગ અને જાતિઓના લોકો માટે 60 ટકા બેઠકો સુરક્ષિત કરવાની માગણી કરતા કરી રહ્યા છે. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-60, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


આ સિવાય ઉમેદવારોની પસંદગીમાં આર્થિક સ્થિતિ અને ચૂંટણીમાં ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા બીજો મુખ્ય આધાર રહ્યો છે અને તે આને પ્રભાવિત કરે છે. આવા લોકોની વાત કરતા પં. દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે કહ્યુ હતુ કે ખરેખરમાં તેઓ (ધનબળ ધરાવનારા) જનતા અને રાજકીય પક્ષો પાસેથી તેમના મત અને ટિકિટ મેળવવા માટે આવતા નથી, પરંતુ તે ખરીદવા આવે છે. તેથી તેમના માટે કોઈપણ કિંમત ચુકવવી તેમના માટે વધારે નથી હોતી. સંસદની સદસ્યતા તેમના માટે પોતાની ચરબી વધારવા અને વધુ જાડા થવાનું સાધન હોવાને કારણ એક વેપાર છે. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક - 60,દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016) )


ચૂંટણીમાં વિદ્વાન અને પ્રામાણિક લોકો ચૂંટણી હારી જવાને પણ પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાય યોગ્ય માનતા ન હતા. મતદાતાઓને તેમનો આગ્રહ હતો કે ઉમેદવારોને ચૂંટતી વખતે પહેલા સિદ્ધાંત, પછી પાર્ટી, પછી વ્યક્તિનો ક્રમ રહે. આચાર્ય કૃપલાની અને આચાર્ય નરેન્દ્ર દેવ તથા ડૉ. બી. આર. આંબેડકર જેવા દિગ્ગજ અને વિદ્વાનોને પણ ચૂંટણી હારવાનો વારો આવ્યો હતો. 

આ તમામ નેતાઓ અન્ય પક્ષોના હોવા છતાં દીનદયાલજી ઈચ્છતા હતા કે સારા દેશભક્ત કાર્યકર્તાઓ ચાહે તે કોઈપણ પક્ષના કેમ ન હોય, વિજયી થઈને આગળ આવવા જોઈએ. પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે જનસંઘના સંસ્થાપક સદસ્ય હોવા છતાં પણ ફૂલપુરની લોકસભા બેઠક પરથી ડૉ. રામમનોહર લોહિયા અને ઉત્તર મુંબઈથી આચાર્ય કૃપલાનીને જીતાડવા માટે જનસંઘના કાર્યકર્તાઓને તેમની ચૂંટણીમાં કામે લગાડયા હતા. 


ધનિક વર્ગના વધતાં પ્રભાવથી પણ પંડિત દીનદયાલજીએ જનતાને સાવધ કરતા કહ્યુ હતુ કે જો સમયસર આ તરફ ધ્યાન આપવામાં નહીં આવે, તો દેશની ધારાસભાઓમાં આ ધનિક વર્ગ પોતાનો પ્રભાવ વધારી લેશે અને આ સ્થિતિમાં હવે કોઈપણ સમસ્યા પર નિર્ણય રાષ્ટ્રીય હિતો અથવા લોકકલ્યાણના આધાર પર ભાગ્યે જ ક્યારેક થઈ શકશે. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક - 60,61, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયની આ ચેતવણી 2026ના વર્ષમાં આપણે સાચી લાગે તેના પણ કારણો છે. દેશની ધારાસભાઓમાં જનપ્રતિનિધિઓમાં મોટાભાગના ધનાઢય છે અને પોતપોતાના વ્યાપારિક હિતો પણ ધરાવનારા છે. આ સાથે ઉત્તરોત્તર વધી રહેલા ચૂંટણી ખર્ચ જેમાં સત્તાવાર અને બિનસત્તાવાર ખર્ચ સામેલ છે, તે પણ દર્શાવે છે કે મની પાવર લોકશાહીનું ચીરહરણ કરી રહ્યો છે. 


પંડિત દીનદયાલજીએ હાકલ કરી હતી કે માટે એ રાજકીય પક્ષોએ જે દેશની રાજનીતિમાં મુખ્ય પક્ષ તરીકે વિકસિત થવા માંગે છે, આ ખતરાથી સચેત રહીને પોતાના સિદ્ધાંતોની હત્યા કરવી ન જોઈએ. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-61, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


જનતા કે જે લોકશાહીની માલિક છે, તેમને હાકલ કરતા પં. દીનદયાલે દિગ્વિજય દિગ્દર્શન કરતા કહ્યુ કે જનતાની પણ ફરજ છે કે તે જાગૃત રહીને બુદ્ધિમતા સાથે હંસની જેમ નીર-ક્ષીર વિવેકો પરિચય આપે, જેનાથી દેશના રાજકીય પક્ષોના ખોટા દ્રષ્ટિકોણને સુધારી શકાય. જો સમાજ ચાહે છે કે તેને કોઈ ઝુકાવી શકે નહીં, તો તે પોતાની શક્તિનો પરિચય આપે. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-61, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્ગય ખંડ-10, સંપાદક - ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન-નવી દિલ્હી, સંસ્કરણ-પ્રથમ (2016))


આપણે નાના હતા ત્યારે બધાંએ એક વાર્તા વાંચી હશે કે સાંભળી હશે. એક વૃદ્ધ પોતાની મરણ પથારીએ હતો. ત્યારે તેના ચાર પુત્રો કે જેમની વચ્ચે હંમેશા વિવાદ રહેતો હતો, તેમને પોતાની પાસે બોલાવીને દરેકને એક-એક લાકડી તોડવા માટે આપી. ચારેય પુત્રોએ તેને આસાનીથી તોડી આપી. પછી વૃદ્ધે આ લાકડીની સંખ્યા તબક્કાવાર વધારી, તો લાકડીઓ તૂટવી અઘરી બની અને પછી તેને તોડી શકાય નહીં. આ વૃદ્ધનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતો કે એકતામાં જ શક્તિ છે. વિભાજિત થશો તો તૂટી જશો. ભારત કોઈ જનરલ, ઓબીસી, એસસી-એસટી સમુદાયોનો આગવો દેશ નથી. પણ આ જનરલ, ઓબીસી, એસસી-એસટી જેઓ હિંદુ તરીકે ઓળખાય છે અને જે હિંદુ છે, તેમનું સ્થાન છે- આ હિંદુસ્થાન છે. 

આમ તો હિંદુ રાષ્ટ્રવાચક શબ્દ છે અને તેને સંપ્રદાયવાચક તરીકે વાપરવામાં આવે છે. પણ ભારતનો રાષ્ટ્ર તરીકે, તેની પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિના પ્રવાહનો આદર કરનારા તમામ હિંદુઓ છે. સર્વે હિંદુ સહોદરા (સૌ હિંદુઓ એકબીજાના ભાઈ છે) અને હિંદુ ન પતિતો ભવેત (કોઈપણ હિંદુ પતિત નથી), એ સૂત્રો ભારતના રાષ્ટ્રીય જીવનના યથાર્થ છે. તેને વ્યવહારમાં લાવીને રાજકારણના આંટાપાટામાં જાતિવાદી રાજનીતિમાં એક-એક લાકડી બનવાને સ્થાને, જો હિંદુ તરીકે આપણે એક થઈશું તો આપણને કોઈ તોડી નહીં શકે. માટે જ હિંદુસ્થાનને હિંદુસ્થાન રહેવા દઈને તેને વિકાસપથના સર્વોચ્ચ શિખર પર લઈ જવા માટેના વાહક બનવા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રીત કરીને આપણને, આપણા દેશને તોડવા મથતા દેશની અંદર અને બહારના, રાજકીય કે સામાજિક કીડાઓનો સંપૂર્ણ પરાભવ કરીએ, તેમને હરાવી દઈએ. 


સોમવાર, 5 ઑક્ટોબર, 2026

પં. દીનદયાલ દિગ્વિજય દિગ્દર્શન-3 : ભારતને 20 લાખની ભૂમિસેના, IAFને 200 સ્ક્વોર્ડનની જરૂર!

- આનંદ શુક્લ 


ભારતને વિશ્વગુરુ કે પશ્ચિમી ટર્મિનોલોજી મુજબ સુપરપાવર બનવું હોય, તો પોતાની સૈન્યશક્તિને વધુ મજબૂત કરવી અને વિસ્તારવી પડે તેમ છે. હાલ ભારતીય સેના ATLAS Military Index (2026), Global Firepower Index (2026), Military Strength Ranking (2026) અને WorldPowerStats Power Index (2026) મુજબ વિશ્વમાં ચોથા સ્થાને છે. આ તમામ ઈન્ડેક્સ મુજબ, ભારતીય સ સેનામાં 14 લાખથી વધુ સૈનિકો, 12 લાખ સુધીના રિઝર્વ સૈનિકો અને 25 લાખ જેટલા અર્ધલશ્કરી દળોના સૈનિકો છે. જો એરપાવરની વાત કરીએ તો, 2026ના WDMMA ગ્લોબલ એર પાવર રેન્કિંગ મુજબ ભારતીય એરફોર્સ વિશ્વમાં ત્રીજા સ્થાને છે. ભારતીય એરફોર્સથી વધુ શક્તિશાળી વાયુસેનાઓમાં પહેલા સ્થાને અમેરિકા અને બીજા સ્થાને રશિયાની એરફોર્સનો સમાવેશ થાય છે. 


જો કે અમેરિકા અને રશિયાની વાયુસેનાઓ અને ભારતીય વાયુસેના વચ્ચેનું અંતર ઘણું મોટું છે. તો ચીનની વાયુસેના ભારતીય વાયુસેના કરતા રેન્કિંગમાં ભલે પાછળ હોય, પણ સંસાધનોની દ્રષ્ટિએ તેની પાસે વધુ શસ્ત્રસરંજામ હોવાનું વૈશ્વિક માપદંડોમાં સામે આવ્યું છે. 


હાલ વિશ્વમાં ભૂરાજકીય ઉથલ-પાથલો વચ્ચે બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીના સામરિક સમીકરણોમાં ઘણાં મોટા પરિવર્તનો થઈ રહ્યા છે. 


રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી શરૂ થયેલા ભૂરાજકીય પરિવર્તનોમાં ઈરાન સામે ઈઝરાયલ-અમેરિકાની સંયુક્ત કાર્યવાહી બાદ ચાલી રહેલા યુદ્ધની ઘણી મોટી ભૂમિકા છે. આ સિવાય સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલો મક્કા પેક્ટથી મુસ્લિમ નાટો જેવી કોઈ સૈન્ય ગઠબંધનની સ્થિતિની આગામી સંભાવનાઓ પેદા થઈ રહી છે. 


આ સંજોગોમાં ભારત સામે ચીન-પાકિસ્તાનના બે સ્થાયી ભૂરાજકીય અને સૈન્ય પડકારો વચ્ચે તેનો પરિઘ પણ વિસ્તાર પામે તેવી સંભાવના છે. ભારતના પાડોશમાં બાંગ્લાદેશમાં શેખ હસીના પદભ્રષ્ટ થઈને ભારતમાં આશ્રય મેળવ્યા બાદ સત્તામાં આવેલી નવી સરકાર પાકિસ્તાન તરફ ઝુકાવ ધરાવે છે અને તેને પણ મક્કા પેક્ટમાં રસ હોવાના સંકેત આપ્યા છે. આવા સંજોગોમાં આગામી સમયમાં ભારત સામે કોઈપણ યુદ્ધ કે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં ત્રણ દેશો સાથેના સીમાડાં સાચવવાનો મોટો સૈન્ય પડકાર પેદા થયો છે. આ સિવાય ભારતની અંદર પર ભારત વિરોધી પાંચમી કતારિયા અને આતંકવાદી સંગઠનોના સમર્થકોના મોડયુલ્સ થકી આંતરિક સુરક્ષાને લઈને પણ મોટો પડકાર આકાર પામી રહ્યો છે. 


આવા સંજોગોમાં વિકાસ પથ પર આગળ વધવા માટે સૈન્ય શક્તિ- સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવી જરૂરી છે.

 

આવી સ્થિતિમાં હિંદી મેગેઝીન પાંચજન્યમાં 24 જાન્યુઆરી, 1966ના રોજ પ્રકાશિત પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયના "સુરક્ષા અને વિકાસ પરસ્પર વિરોધી નહીં પુરક છે" શીર્ષક હેઠળના વિચારો ઘણાં માર્ગદર્શક છે.  પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયનું આ દિગ્વિજય દિગ્દર્શન જણાવે છે કે સુરક્ષા અને વિકાસ બંનેને આપણે સાથે લઈને નહીં, પણ એક સમજીને ચાલવું પડશે.... જો સુરક્ષા અને આર્થિક વિકાસને અલગ-અલગ રખાશે તો આ ઘણું વધારે ખર્ચાળ હશે. સુરક્ષાના બે ભાગ છે. કેટલાક અંશોમાં તો આપણે આપણી સેનાના તમામ અંગોને હંમેશા તૈયાર રાખવા પડશે. તેની સાતે બીજો એ ભાગ છે, જે સાધારણ શાંતિકાળમાં પોતપોતાના કામમાં રહે છે, પરંતુ યુદ્ધકાળમાં તે સંપૂર્ણ શક્તિ સાથે યુદ્ધ પ્રયાસમાં લાગી જાય છે. બીજી તરફ અત્યાર સુધી આપણું ધ્યાન ગયું જ નથી. સમય પડે જોશમાં સ્વેચ્છાપૂર્વક જે કંઈ સેના કરી દે છે, તે બસ યુદ્ધ અને શાંતિકાળનું અંતર છે. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-12,દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-13, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016  )


પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે આ વાત જ્યારે કરી હતી, ત્યારે 1962માં ચીન સામેના યુદ્ધમાં હાર અને 1965માં પાકિસ્તાનને હરાવવા છતાં તાશ્કંદ કરાર અને તત્કાલિન વડાપ્રધાન લાલબહાદૂર શાસ્ત્રીના રહસ્યમય નિધનની ઘટનાઓ બની ચુકી હતી. 


ત્યારે પંડિત દીનદયાલે સૈન્ય તાલીમને ફરજિયાત કરવાનું જણાવીને આનાથી સ્થાયી સેનાને મદદ થશે તેવો સ્પષ્ટ અભિપ્રાય પણ આપ્યો હતો. તેમણે ચીન-પાકિસ્તાનને લઈને કહ્યુ કે આ બંને આપણા પ્રાકૃતિક શત્રુ છે. તેમની સાથે સંઘર્ષ ટાળી શકાય તેમ નથી. જો આપણે પુરતી પ્રતિકાર શક્તિ પ્રાપ્ત કરી લીધી તો બની શકે કે તેમને આક્રમણ કરવાનું દુસ્સાહસ થાય નહીં. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક- 11,દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-13, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016  )



ચીનની વિસ્તારવાદી નીતિનો ખતરો રજૂ કરતા પંડિત દીનદયાલે કહ્યુ છે કે કમ્યુનિસ્ટ ચીનનું ભારતની સીમાઓના પ્રત્યક્ષ અતિક્રમણ સિવાય દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં તેનો વિસ્તારવાદ પણ આપણા માટે સંકટનું કારણ છે. પશ્ચિમી સામ્રાજ્યવાદના ગયા બાદ આ દેશોમાં એક શક્તિશૂન્ય પેદા થયું છે. ચીન તેને ભરવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે, અમેરિકા તેને રોકી રહ્યું છે. પરંતુ આ કામ તો સ્વાભાવિકપણે ભારતે જ કરવું પડશે, ત્યારે સફળતાથી થઈ શકશે. ભારતની સુરક્ષા માટે આ જરૂરી છે. (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-11, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-13, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016 )


નાનકડી સેનાથી કામ નહીં ચાલે તેવું જણાવીને પં. દીનદયાલે કહ્યુ કહ્યુ હતુ કે પાકિસ્તાન સાથે આપણી આખી સીમા અકુદરતી છે. આપણી ઉત્તરીય સીમા જો કે કુદરતી છે, પરંતુ આજે તે આપણા માટે વધારે કઠિન પણ બની ગઈ છે. માટે આપણે એક નાનકડી સેના સાથે કામ ચલાવી શકીએ નહીં. આપણી પાસે પહાડ, રણ, મેદાન અને જળપૂર્ણ તમામ ક્ષેત્રોમાં લડવા લાયક સેના જોઈએ.  (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-11, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-13, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016  )



પંડિત દીનદયાલજીએ તત્કાલિન સુરક્ષા યોજનાને અપુરતી ગણાવીને કહ્યુ હતુ કે શાસન માત્ર 8,25,000ની ભૂમિસેના અને 45 સ્ક્વોર્ડનની વાયુસેનાનું લક્ષ્ય રાખીને ચાલી રહ્યું છે. નૌસેના તરફ હજી કોઈ વિશેષ ધ્યાન નથી. જરૂરી છે કે આપણી ભૂમિસેના 20 લાખની હોય અને વાયુસૈન્ય શક્તિ 200 સ્ક્વોર્ડન સુધી હોવી જોઈએ. આપણા શસ્ત્રસરંજામ પણ આધુનિકત્તમ હોય, આપણી પોતાની સેનાને પરમાણુ શસ્ત્રોથી પણ સજ્જ કરવી પડશે.  (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-12,  દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-13, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016  )



ભારતે 1974માં પ્રથમ પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું અને 1998માં બીજા પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યા. ભારત આજે પરમાણુ શક્તિ સંપન્ન રાષ્ટ્ર છે. 


તેમણે એમ પણ કહ્યુ હતુ કે સુરક્ષાદળ આપણે કેટલા અને કેવી રીતે વધારીએ, તેનો નિર્ણય મનસ્વીપણે કરી શકાય નહીં અને ન તેમાં પોતાની ગરીબી-અમીરીનું ધ્યાન જ રાખી શકાય છે. સ્વતંત્રતા આપણી સૌથી પહેલી જરૂરત છે. તેની સુરક્ષા તો કોઈપણ કિંમતે કરવી જ પડશે. પરંતુ ઢંગ અને વ્યાજબીપણાંથી કામ કરવામાં આવે તો આપણી ગરીબી આ માર્ગમાં બાધક નહીં થાય.  (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-11, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-13, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016  )



પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે કહ્યુ છે કે સુરક્ષાનો પ્રશ્ન એક- બે વર્ષનો નથી, પણ સ્થાયી છે. માટે આપણે કાયમી વ્યવસ્થા જ કરવી પડશે. આ ત્યારે શક્ય છે જ્યારે આપણે પોતાના સંપૂર્ણ આર્થિક ચિંતન અને આર્થિક યોજનાઓને સંપૂર્ણપણે બદલીને યથાર્થવાદી, સર્વસંગ્રાહક, એકાત્મ અને રાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણથી વિચારીએ.  (પૃષ્ઠ ક્રમાંક-14, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-13, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016  )


પં. દીનદયાલ દિગ્વિજય દિગ્દર્શન-2 : સાચો સ્વયંસેવક કોણ?

- આનંદ શુક્લ

સ્વયંસેવક શબ્દ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ નામના રાષ્ટ્રવાદી-હિંદુત્વવાદી સાંસ્કૃતિક સંગઠન સાથે જોડાયેલો છે. આ શબ્દનો અર્થ વિવિધ દ્રષ્ટિકોણથી કરાતો રહે છે. રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સદસ્યો ખુદને સ્વયંસેવક ગણાવે છે અને આ સંગઠનના સદસ્યોને લોકો સ્વયંસેવક તરીકે ઓળખે છે. સામાન્ય રીતે લોકો સ્વયંસેવકનો અર્થ મફતમાં જેમની પાસેથી કામ લઈ શકાય છે, તેવા વ્યક્તિ તરીકે કરી શકે છે. કેટલીક સંસ્થાઓ અને સંગઠનોમાં કાર્યક્રમોના આયોજનોમાં મફતમાં કામ કરનારા લોકોને સ્વયંસેવકનું 'હુલામણું' ગણાવી શકાય તેવું નામ આપવામાં આવે છે અને આવા આયોજનોના સમાપ્ત થવાની સાથે જ આવા સ્વયંસેવક તરીકે ઓળખાતા લોકોનું સ્વયંસેવકત્વ પણ સમાપ્ત થઈ જાય છે. 


ભારતીય જનસંઘના સંસ્થાપક સદસ્ય અને એકાત્મ માનવતાવાદના પ્રણેતા પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે સાચા સ્વયંસેવકને લઈને પોતાના વિચારદર્શનમાં સૌનું માર્ગદર્શન કર્યું છે. પાંચજન્ય મેગેઝીનના 25 નવેમ્બર, 1963ના અંક મુજબ, નૈરોબીમાં બૌદ્ધિક વર્ગમાં પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે કહ્યુ છે કે "આપણે લોકો પોતાના માટે જે સ્વયંસેવક શબ્દનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, તે ન તો થોડાક સમય માટે છે, ન નિશુલ્ક કામ કરવા માટે છે અને ન તો કોઈ અનુમતિ વગર ક્યાંય પણ પ્રવેશી જવા માટે જ છે. આ બધું સ્વયંસેવક માટે બનેલી નાનકડી વ્યવસ્થા છે. આપણે તો મોટી વ્યવસ્થા માટે સ્વયંસેવક બન્યા છીએ. " (પૃષ્ઠ ક્રમાંક -107 , દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


સ્વયંસેવકનું કાર્ય અને ધ્યેય સંદર્ભે પણ પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે કહ્યુ છે કે " ઘણી મોટી વ્યવસ્થા કરવી ઘણું મોટું કાર્ય છે. તેને સંપન્ન કરવા માટે જ આપણે સ્વયંસેવક બન્યા છીએ. આપણે આપણા સમાજનું સંગઠન કરવાનું છે. આપણો સમાજ જે ચીજને લઈને ઉત્પન્ન થયો છે, તે ધ્યેય ને, તે તત્વને આપણે સંપૂર્ણ માનવ જાતિ સુધી પહોંચાડવાનું છે." (પૃષ્ઠ ક્રમાંક -107 , દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે ખરાં સ્વયંસેવકત્વની વાત કરતા કહ્યુ છે કે "જો આપણે આપણા જીવનના મહાન ધ્યેય, મહાન લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રયત્નશીલ છીએ, તો આપણે શ્રેષ્ઠ છીએ. આ આપણું વાસ્તવિક સ્વયંસેવકત્વ છે." (પૃષ્ઠ ક્રમાંક - 108, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના આદ્યસરસંઘાચલક ડૉ. કેશવ બલિરામ હેડગેવારને સ્વયંસેવકોના આદર્શ હોવાનું જણાવીને ક્હ્યુ છે કે "તેમણે (ડૉ. હેડગેવાર) સભા-સંસ્થાઓના મૌસમી સ્વયંસેવકોને એક બાજુ હટાવીને આપણને સ્થાયી સ્વયંસેવકત્વ પ્રદાન કર્યું છે. તેમણે સમાજ માટે દેશ માટે જીવિત રહાનારા લોકો પેદા કર્યા છે. તેમણે કહ્યુ છે કે દેશ માટે મરનારા લોકો શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ તેમનાથી પણ શ્રેષ્ઠ છે સમાજ માટે જીવનારા." (પૃષ્ઠ ક્રમાંક - 108 , દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે આને સવિસ્તાર સમજાવતા કહ્યુ છે કે "વાસ્તવમાં જે ધર્મ અને સમાજ માટે જીવે છે, તે ધર્મ અને સમાજને માટે મરે પણ છે. જેણે પોતાનું આખું જીવન ધર્મમય બનાવ્યું છે, સમાજમય બનાવ્યું છે, તે આખરી સમયે સમાજ માટે જીવન આપી પણ શકે છે. તેની અંદર એક ધ્યેયવાદ, એક નિસ્વાર્થ સેવાનો ભાવ અને કર્તવ્યપરાયણતા હોય છે." (પૃષ્ઠ ક્રમાંક -108 , દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


પંડિત દીનદયાલજીએ હિંદુત્વને જ સ્વયંસેવકોનું સ્વયંસેવકત્વ જણાવીને ક્હ્યુ છે કે "આપણે લોકો પોતાને હિંદુ કહીએ છીએ. હિંદુનો અર્થ શું છે? કેટલાક લોકો કહે છે, જે મુસ્લિમ નથી, તે હિંદુ અથવા જે ખ્રિસ્તી નથી, તે હિંદુ. પણ આ વ્યાખ્યા યોગ્ય નથી. હિંદુ જીવનનો એક ભાવ લઈને ચાલે છે. સંપૂર્ણ સમાજ જ્યારે એક જ ભાવ લઈને ચાલે છે, તો તેને એક નામ મળે છે. તેના માટે આપણે સર્વસ્વ બલિદાન કરવા માટે તત્પર રહીએ છીએ." (પૃષ્ઠ ક્રમાંક -107 , દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


આના સંદર્ભે વધુ વાત કરતા પંડિત દીનદયાલે કહ્યુ છે કે "આપણું હિંદુત્વ જ આપણું સ્વયંસેવકત્વ છે. આપણે શાખામાં જ સ્વયંસેવક નથી, શાખાની બહાર પણ છીએ. જ્યાં હિંદુ એકઠા થાય છે, ત્યાં આપણે હિંદુ નથી, તેમની વચ્ચે પણ આપણે હિંદુ છીએ, કે જેઓ હિંદુ નથી. આપણો વ્યવહાર એવો હોવો જોઈએ કે તેમને લાગે કે હિંદુ તેજસ્વી હોય છે." (પૃષ્ઠ ક્રમાંક - 108, દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


સ્વયંસેવકોએ કેવી રીતે કામ કરવાનું છે, તેનું દિગ્વિજય દિગ્દર્શન કરતા પંડિત દીનદયાલ ઉપાધ્યાયે કહ્યુ છે કે "આપણે તો એ માનીને ચાલીએ છીએ કે હિંદુ સંસ્કૃતિ, હિંદુ પરંપરા, હિંદુ ધર્મ, હિંદુ જીવનધારા અને હિંદુ વ્યવહાર આ સૌના આપણે પ્રતિનિધિ છીએ. આ નાતે આપણા એ સ્વયંસેવક વધુમા વધુ તેજસ્વી બને અને વધુમાં વધુ લોકોને એકઠા કરીને એકસાથે ઉભા કરી શકે, આ ભાવ, આ વિચાર, આ ધ્યેય બરાબર પોતાના મનમાં જાગૃત રાખીને આપણે પોતાનું કાર્ય કરવાનું છે."(પૃષ્ઠ ક્રમાંક -108 , દીનદયાલ ઉપાધ્યાય સંપૂર્ણ વાડ્.મય ખંડ-11, સંપાદક- ડૉ. મહેશચંદ્ર શર્મા, પ્રભાત પ્રકાશન, નવી દિલ્હી, પ્રથમ સંસ્કરણ- 2016)


તેથી જ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘમાં એકવાર માટે પણ સંઘની પ્રાર્થના નમસ્તે સદા વત્સલે માતૃભૂમે... ગાનારો વ્યક્તિ આજીવન સ્વયંસેવક રહે છે. હા, આ વ્યક્તિ પછી સંઘમાં હોય કે સંઘમાં ન હોય, પણ તેનું સ્વયંસેવકત્વ કે જે તેણે સંઘની પ્રાર્થના ગાતી વખતે ધારણ કર્યું છે, તે તેની સાથે આજીવન રહે છે. જો કે હાલ રાજકીય અને સામાજીક વિવાદોમાં સંઘ સાથે ભૂતકાળમાં જોડાયેલા લોકો ખુદને સ્વયંસેવક ગણાવતા નથી હોતા કે સંઘના પ્રભાવને કારણે ખુદને સ્વયંસેવક ગણાવે છે, તેવા લોકો પંડિત દીનદયાલજીના દિગ્વિજય દિગ્દર્શનની અભિવ્યક્તિ મુજબ સ્વયંસેવક ગણી કે ગણાવી શકાય નહીં. આવા લોકો તકવાદી અને તકલાદી ગણાવી શકાય છે. 

રવિવાર, 4 ઑક્ટોબર, 2026

શંકરસિંહ વાઘેલાનું વિવાદીત નિવેદન 2027ની ચૂંટણી પહેલા KHAM 2.0નો પહેલો ગિયર, હિંદુત્વની રાજનીતિના મૂળિયાં ઉખાડવાનો ઈરાદો!

- આનંદ શુક્લ 


કાસ્ટ સેન્સસ એટલે કે જાતિગત વસ્તીગણતરીના આંકડા પહેલા ગુજરાતમાં જ્ઞાતિવાદી રાજકારણ થકી હિંદુત્વની રાજનીતિના મૂળિયા ઉખાડવાની રણનીતિ પર કોંગ્રેસમાં સામેલ થવા જઈ રહેલા શંકરસિંહ વાઘેલા આગળ વધી રહ્યા છે. તેમની એકમાત્ર રાજકીય મહેચ્છા ગુજરાતમાં ભાજપને હરાવવાની છે. જો કે આ આખા રાજકીય ખેલમાં ગુજરાતનો મુસ્લિમ તો "ટેકન ફોર ગ્રાન્ટેડ" જ રહી જવાનો!


શ્રાદ્ઘ પક્ષ પત્યા પછી ગુજરાતમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીના રાજકીય શ્રાદ્ધ સાથેની રાજકીય મહેચ્છા સાથે 86 વર્ષીય શંકરસિંહ વાઘેલા ફરીથી કૉંગ્રેસમાં જોડાય તેવી પ્રબળ શક્યતા છે. તેના પહેલા જ નર્મદા જિલ્લાના સાગબારાના આદિવાસી સંમેલનમાં ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલાએ ગાંધી જયંતી પર કહ્યુ હતુ કે જંગલ જમીનના સાચા માલિક આદિવાસીઓ છે. આદિવાસીઓએ આંદોલનના માર્ગે સમય વડેફવાના સ્થાને સરકારને બદલી કાઢવી જોઈએ. શંકરસિંહ વાઘેલાએ અલગ ભીલિસ્તાન રાજ્યને સમર્થ આપતા કહ્યુ કે આખી દુનિયાને ખબર છે કે સૌથી દુ:ખી સમાજ આદિવાસી સમાજ છે. દિલ્હી અને ગાંધીનગરમાં બેઠેલા લોકો અનામતના દુશ્મન છે. 


2027માં જાતિગત વસ્તીગણતરીના આંકડા સામે આવવાના છે. તેના પહેલા અનામતના રાજકારણની વિવિધ ચોપાટો દેશભરમાં ચાલી રહી છે. ગુજરાતમાં પણ આનું સ્વરૂપ જોવા મળી રહ્યું છે. આદિવાસી આંદોલનમાં અનામતનો મુદ્દો ઉઠાવતા શંકરસિંહ વાઘેલાએ કહ્યુ કે 'અનામત કોઈ મહેરબાની કરીને નથી આપેલી, આખી જિંદગી ભોગવ્યું છે. હું બધાને કહું તમારે જો મેલું ઉપાડવાવાળી નોકરી કરવી હોય, તમે પટેલ-વાણિયા-બ્રાહ્મણ કોઈપણ હોય જે આના વિરોધી હોવ, તો મેલું ઉપાડવા માટે મહિને ₹50,000 પગાર હું તમને આપું, તમે આ લોકોનું મેલું ઉપાડો'


આ નિવેદન બાદ બ્રાહ્મણ, પટેલ અને વણિક આગેવાનોનએ નારાજગી વ્યક્ત કરીને માફીની માગણી કરીને ઉગ્ર આંદોલનની ચિમકી પણ આપી છે. 


પણ શંકરસિંહે કહ્યુ છે કે મેં જિંદગીમાં કોઈ નિવેદન ફેરવી તોળ્યું નથી. માફી માગવાનો સવાલ નથી. તેની સાથે ધમકી પણ આપી છે કે શંકરસિંહ સામે મજાક ન કરતા. હું ચિલાચાલુ પોલિટિશિયન નથી, જે કીધું છે તે ડંકાની ચોટ પર કીધું છે. 


KHAM થિયરી 2.0નો ફર્સ્ટ ગિયર


ગુજરાતમાં 1969ના હિંદુ-મુસ્લિમ રમખાણો બાદ રાજકીય ઋતુ બદલાઈ હતી. દેશભરમાં કૉંગ્રેસના તત્કાલિન આંતરિક જૂથવાદ અને વિપક્ષની એકતાની શરૂઆત પણ ગુજરાતથી જ થઈ હતી. ગુજરાતમાં બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં જનતા મોરચાની સરકાર પણ બની હતી. જો કે કટોકટીના કપરા રાજકીય કાળ બાદ જનતા પાસે બે જ વિકલ્પ હોવાથી તેમણે તો પેન્ડ્યુલમની જેમ એક પાર્ટીથી બીજી પાર્ટી તરફ વોટની દોટ મૂકવાની જ હતી. તેવામાં કટોકટી આવી અને તેની સામે આંદોલન થયા. પણ ગુજરાતમાં બદલાયેલી રાજકીય ઋતુને રોકવા માટે ગુજરાત કોંગ્રેસે ખામ થિયરી તરફ રાજકીય દોટ મૂકી હતી. 


KHAM થિયરી એટલે ક્ષત્રિય, હરિજન (અનુસૂચિત જાતિ), આદિવાસી અને મુસ્લિમ વોટરોના મત સમીકરણોથી ગાંધીનગરની ગાદી જાળવી રાખવાનો રાજકીય કારસો. આ રાજરમતની શતરંજ કોંગ્રેસના તત્કાલિન વરિષ્ઠ નેતાઓ ઝીણાભાઈ દરજી, માધવસિંહ સોલંકી અને સનત મહેતાએ બિછાવી હતી. આ રાજકીય શતરંજ પર ચાલ ચાલવાનું મુખ્ય કામ માધવસિંહ સોલંકીના હાથમાં હતું. 1980માં કોંગ્રેસ આઈને 141 બેઠકો મળી હતી. ખામ થિયરીનું રાજકારણ તેના પછી આગળ વધ્યું અને ગુજરાતી બે મોટા અનામત આંદોલનો જોયા. 1985માં કોંગ્રેસને 149 બેઠકો મળી હતી. 1985માં કોંગ્રેસને મળેલી 149 બેઠકોનો રેકોર્ડ છેક 2022 સુધી અકબંધ પણ રહ્યો હતો. 


પણ 1990માં જનતાદળ- ભાજપના ગઠબંધનને ગુજરાતની જનતાએ કોંગ્રેસ વિરુદ્ધ મત આપીને જીતાડયું અને કોંગ્રેસને માત્ર 33 બેઠકો આપી હતી. તેના પછી ખામ થિયરીને ગુજરાતમાં હિંદુત્વના રાજકારણે રિપ્લેસ કરી. આમ તો હિંદુત્વના રાજકારણમાં પણ અંદરખાને જાતિવાદી રાજનીતિની સોગઠાંબાજી ચાલતી હોવાનું કોઈનાથી અજાણ્યું નથી. પણ ખામ થિયરીનો સંપૂર્ણ પરાભવ 1995થી 2022 સુધી ચાલુ રહ્યો. 


2015માં પાટીદાર અનામત આંદોલન થકી ફરી એકવાર ગુજરાતમાં જાતિવાદી રાજનીતિએ માથું ઉંચક્યું. 2017માં ભાજપને તેનું નુકશાન પણ થયું. પણ સત્તા ટકી શકી.

 

કોંગ્રેસ અને ભાજપ વિરોધી પાર્ટીઓના રણનીતિકારોનું ચોક્કસપણે માનવું છે કે ભાજપની જીતનું કારણ હિંદુઓની રાજકીય એકતા છે એટલે કે હિંદુત્વ છે. જો ભાજપને હરાવવું હોય તો હિંદુઓની રાજકીય એકતાને તોડવી પડે. તેના માટે હિંદુઓનો જાતિવાદી રાજકારણમાં ગુંચવીને પોતાના રાજકીય ઈરાદાઓને પાર પાડી શકાય છે. આના માટે ઘણી રાજકીય કોશિશો 2015થી જ ગુજરાતમાં ચાલુ છે. 


હવે શંકરસિંહ વાઘેલાએ બ્રાહ્મણ, પટેલ, વણિક સમાજને લઈને જે વિવાદીત નિવેદન કર્યું છે. તેનાથી એ સંકેત મળી રહ્યા છે કે ગુજરાતમાં ખામ થિયરી 2.0નો પહેલો ગિયર પડી ચુક્યો છે. 

2027ના આખરમાં ગુજરાતમાં વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાવાની છે. આ પહેલા દેશમાં ચાલી રહેલા જાતિગત વસ્તીગણતરીના આંકડા પણ સામે આવે તેવી સંભાવના છે. ત્યારે ગુજરાતમાં જ્ઞાતિવાદને રાજકીય સ્તરે ઉછાળવાથી ભાજપને રાજકીય નુકશાન જઈ શકે છે અને આનો ફાયદો ઉઠાવવાનું રાજકીય ગણિત કોંગ્રેસમાં શ્રાદ્ધ પક્ષ પછી સામેલ થવાની સંભાવના ધરાવતા શંકરસિંહ વાઘેલાએ માંડ્યું છે. 


શંકરસિંહ વાઘેલાના નિવેદનમાં ક્ષત્રિય સમાજને લઈને કોઈ ટીપ્પણી કરવામાં આવી નથી. આની પાછળનું દેખીતું કારણ શંકરસિંહ વાઘલેા ક્ષત્રિય સમાજમાંથી આવતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. પણ શંકરસિંહ વાઘેલા જેવા પાકટ રાજકારણી આવી છીછરી રાજકીય ગણતરી કરે તે માનવું ખુદ હાસ્યાસ્પદ છે. ગુજરાતમાં ખામ થિયરી 2.0 વર્ઝનમાં ક્ષત્રિય સમાજની પણ મોટી ભૂમિકા હશે. આવા સંજોગોમાં ક્ષત્રિય સમાજ નારાજ થાય તેવી ટીપ્પણી ક્ષત્રિય સમાજમાંથી જ આવતા શંકરસિંહ જેવા નેતા દ્વારા થાય તેવી સંભાવના સ્વપ્નેય વિચારી શકાય તેમ નથી. 


ગુજરાતનું જ્ઞાતિ સમીકરણ


ગુજરાતમાં એક અંદાજ મુજબ, અનુસૂચિત જાતિની વસ્તી 7 ટકા અને આદિવાસી એટલે કે અનુસૂચિત જનજાતિની વસ્તી 11 ટકા છે. જ્યારે અન્ય પછાત વર્ગ એટલે કે ઓબીસી વર્ગની વસ્તી 52 ટકા જેટલી માનવામાં આવે છે. આમ ગુજરાતમાં ઓબીસી, એસસી, એસટી સમુદાયોના લોકોની વસ્તી 70 ટકા જેટલી છે. તો મુસ્લિમ સમુદાયની વસ્તી કે જેમાથી ઘણાંનો સમાવેશ ઓબીસી કેટેગરીમાં પણ થાય છે,  તેમની વસ્તી 9.69 ટકા જેટલી છે. 


શંકરસિંહ વાઘેલા ખામ થિયરી 2.0નો ફર્સ્ટ ગિયર નાખી ચુક્યા છે. તેનું રાજકીય રહસ્ય આ આંકડા અને તેનાથી ઉભા થતાં જાતિ સમીકરણોના વોટ ગણિતમાં છે. 


ઓપન કેટેગરીની ગુજરાતમાં વસ્તી 26 ટકા જેટલી હોવાનું અનુમાન છે. જેમાં મુસ્લિમ સમુદાયનો ઉચ્ચ વર્ગ પણ સામેલ છે. એટલે કે ખામ થિયરીના નવા સ્વરૂપ અને નવા આકાર સાથે આગળ વધવામાં આવે તો ગુજરાતમાં ભાજપને ચૂંટણીમાં ભૂ પાય શકાય છે, તેવી શંકરસિંહ વાઘેલાને તેમના 6 દાયકાના રાજકીય અનુભવ થકી સમજ ઉભી થઈ હશે. 


1990માં ગુજરાતમાં 16 ટકા વસ્તી ધરાવતા પાટીદારો કોંગ્રેસથી દૂર થઈને ભાજપના તરફદાર બન્યા હતા. 2015ના પાટીદાર અનામત આંદોલન છતાં ભાજપની કોર વોટબેંક પાટીદાર સમુદાય છે. જો કે નરેન્દ્ર મોદીના ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા બાદ ગુજરાત ભાજપમાં ઓબીસી વર્ગનો દબદબો પણ તબક્કાવાર વધ્યો છે અને જેમાં કોળી-ઠાકોર સહીતના જ્ઞાતિવર્ગો સામેલ છે. 2002ના ગોધરાકાંડ અને તેના પછીના રમખાણો બાદ અનુસૂચિત જનજાતિ વર્ગ કે જે કોંગ્રેસનો સમર્થક હતો, તેણે રાજકીય રીતે ભાજપને સમર્થન આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. હાલ પણ કેટલાક અપવાદરૂપ પોકેટ્સ સિવાય ભાજપનો આદિવાસી વિસ્તારોમાં રાજકીય દબદબો છે. અનુસૂચિત જાતિ વર્ગો પણ 2002 બાદ મોટા પ્રમાણમાં ભાજપના ટેકેદાર બની ગયા હતા. 2015-16 બાદ ઉના કાંડની ઘટના પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે. કોંગ્રેસના અનુસૂચિત જાતિના યુવા નેતા જિગ્નેશ મેવાણીની સક્રિયતાએ આમા વધારો કર્યો છે. જો કે 2022ના પરિણામો જણાવે છે કે ભાજપને જ્ઞાતિવાદી રાજકારણથી હરાવી શકાય તેવી સ્થિતિ નથી. ભાજપે 2022માં ગુજરાત વિધાનસભાના ઈતિહાસમાં સૌથી વધુ બેઠકો (156 બેઠકો) મેળવી હતી. પણ તેમાં કોંગ્રેસ અને આમ આદમી પાર્ટી વચ્ચે મતવિભાજનની પણ એક મોટી ભૂમિકા હોવાનું રાજકીય વિશ્લેષકો માની રહ્યા છે. 


આ વિશ્લેષણોના આધારે કોંગ્રેસના રણનીતિકારો ગુજરાતમાં 2017ની જેમ ભાજપ વિરુદ્ધ કોંગ્રેસનો દ્વિપાંખિયો જંગ ઈચ્છી રહ્યા છે કે જેમાં કોઈ ત્રીજા પક્ષમાં મતવિભાજન થાય નહીં. 

ભાજપના હિંદુત્વના રાજકારણ સામે જ્ઞાતિવાદી રાજકારણનું કાર્ડ પ્રચંડ રાજકીય કાવાદાવા સાથે રમવાની વ્યૂહરચના પર પણ કામ થઈ રહ્યું છે. નર્મદા જિલ્લામાં આદિવાસી સમુદાયમાં આમ આદમી પાર્ટીના ધારાસભ્ય અને નેતા ચૈતર વસાવાનો ઘણો મોટો પ્રભાવ છે. આ વિસ્તારમાં શંકરસિંહ વાઘેલા દ્વારા અનામતનો મુદ્દો ઉઠાવવો, આદિવાસીઓની વાત કરવી અને અનુસૂચિત જાતિના મેલુ ઉપાડવાના મામલાની વાત કરીને બ્રાહ્મણ, પટેલ અને વણિક સમુદાયને નિશાન બનાવતું નિવેદન કરીને તેમાંથી ક્ષત્રિય સમાજને બાકાત રાખવો એક રાજકીય રણનીતિના નવા દાંવપેચની નવી શરૂઆત છે. 


જો કે દાવા એવા પણ થઈ રહ્યા છે...


શંકરસિંહ વાઘેલા મૂળ જનસંઘી હોવાની વાત કરીને સોશયલ મીડિયા પર એવા પણ દાવા થઈ રહ્યા છે કે તેઓ કથિતપણે ભાજપની ટોચની નેતાગીરી સાથે સાંઠગાંઠ કરીને ફરી એકવાર કોંગ્રેસને રાજકીય દગો આપવા માટે જ ફરીથી તેમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. સોશયલ મીડિયા પર તર્કો અપાઈ રહ્યા છે કે શંકરસિંહ વાઘેલા આવું નિવેદન આપીને ભાજપથી નારાજ બ્રાહ્મણ, પટેલ અને વણિક વોટર્સને ફરીથી તેમની સાથે જોડી રહ્યા છે. આવા તર્ક-વિતર્કો અને આંકડાની માયાજાળમાં એક વાત સ્પષ્ટ છે કે 2027ની ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી પહેલા ગુજરાતમાં ભાજપ માટે જ્ઞાતિવાદી રાજનીતિના મોટા પડકારો સામે આવવાના છે. શંકરસિંહ વાઘેલા દ્વારા ખામ થિયરી 2.0નો નાખવામાં આવેલો ફર્સ્ટ ગિયર ભાજપ ન્યૂટ્ર્લ કરી શકે છે કે તેને સેકન્ડ, થર્ડ, ફોર્થ કે ફિફ્થ ગિયરમાં કોણ અને કેવી રીતે લઈ જાય  છે, તેના પણ હવે સૌની નજર રહેશે ? જો કે આવા રાજકારણથી ગુજરાતના લોકોનું કેવું અને કેટલું સારું થશે કે સામાજિક તાણાંવાણાં વધુ વિખાશે તેના પર પણ ચિંતન થવું જોઈએ?


આ રાજકીય શતરંજમાં મુસ્લિમ વોટર્સ ટેકન ફોર ગ્રાન્ટેડ હશે!


ગુજરાતમાં ખામ થિયરીના જૂના સંસ્કરણમાં મુસ્લિમ વોટર્સની મોટી ભૂમિકા હતી. પણ નવા વર્ઝનમાં મુસ્લિમોની હાલ ખાસ ચર્ચા નથી. ગુજરાતના 9.69 ટકા મુસ્લિમો મોટાભાગે કોંગ્રેસને જ ટેકો આપતા રહ્યા છે. છેલ્લી કેટલીક ચૂંટણીમાં મુસ્લિમો ભાજપને વોટ આપતા હોવાના આંકડા આવતા રહે છે, પણ એ આંકડા એટલા મોટા નથી કે ભાજપની જીત કે હારમાં કોઈ મોટો ફેરફાર કરી શકે. આવા સંજોગોમાં કોંગ્રેસ એમ માનીને ચાલી રહી છે કે જો તે ભાજપને ટક્કર આપવાની સ્થિતિમાં આવશે, તો મુસ્લિમ વોટર્સ તેને જ વોટ આપશે. તેથી તેમને લઈને હાલ કોઈ ખાસ ચર્ચા થઈ રહી નથી. આની પાછળનું કારણ એ પણ હોઈ શકે છે કે મુસ્લિમ વોટર્સને લગતા મુદ્દાઓમાં જો ધાર્મિક મુદ્દા કે મામલાની ચર્ચા કરવામાં આવે છે, તો તેનો ફાયદો ભાજપને મળવા લાગે છે.